Ang Padayon nga mga tradisyon ug Pagtuo sa mga katigulangan

Elyza C. Palawan

Grade 12 - Sartre

•MGA EXPERIENCE NI ROSANNA SA SANTILMO, UG SA WAKWAK

                                

(ANG SANTILMO)

Si Rosanna, usa ka tigulang nga babae nga nag hatag sa iyang kasinatian nga dili gyud niya malimtan hangtod karun, ang iyang engkuwentro sa usa ka nakita nga kalayo. Basi sa akung na research Ang santilmo (gikan sa St. Elmo’s fire) nga usa ka espiritu, kalag nga kalayo. Nga Kasagaran kini makita duol sa mga sapa, kapatagan, o agianan, ug giingon nga kini magpakita sa mga buhi. 

Sa bantan-on pa si Rosanna paborito niya ang mo sayaw sa baylehan, ang sayawan sa baryo nga ginahimo sa panahon sa pista o espesyal nga okasyon.

Ang baylehan sauna Kay gigamitan ra ug petromac, usa kini ka dako na lampara na tubilan pa ug gas.

Usa ka gabii, adunay baylehan sa baryo. Si Rosanna nalipay ug ganahan nga muadto. Hilig kaau niya ang mo sayaw sa baylehan. Excited kaayo siya, nya miduol siya sa iyang ginikanan ug nangayo ug permiso. Pero, Wala Siya sugti sa iyang mga ginikanan. Gabii na kaayo, ug ang dalan paingon sa baryo kay ngitngit ug wala kaauy silingan. Gi ingnan siya sa iyang ginikanan:

“Ayaw paglakaw karong gabii. ngit-ngit na kaaung dako. Sge gyud naa palay magpa kita nimu diha, mayrag Ikaw ray tao."

Apan wala man gyud maminaw si Rosanna. Gi hadlok siya ug maayo sa iyang ginikanan para Dili mo lakaw pero wala gyud kini ma pugngan kay gahi kini ug ulo si Rosanna mag tuman ug iyang kagustohan, para lang sa iyang kalipay mga mo sayaw.

Nigawas siya sa ilang balay ug paggawas niya bugnaw ang hangin ug ang yutang dalan kay ngitngit kaau ug napalibotan sa mga taas nga lubi nga nag tabyog-tabyog sa hangin. Naglakaw siyag paspas, samtang ga lakaw siya ang iyang mga tunob sa tsenilas ga tingog sa dalan.

Paglabay sa pipila ka minuto, hilom kaayo ang palibot. Wala’y iro nga nag usig, miskan tuko, mingaw gyud ug pag ayo, ang nadungog lang niya mao ang ka hilom sa palibot ug dapi hangin na bugnaw. Kalit lang, nakasimhot siya ug bahong nagasunog nga kahoy pero walay balay na Makita sa duol. 

Pagka taud taud iyang nakita ang gamay nga kahayag nga naa sa yuta. Una, iyang gihunahuna nga basin sigarilyo lang tingali to. Apan ang kahayag nagpundo ra ug mura na kinig kandila. Lahi na iyang pamati adto na Oras, nag sugod na sya ug ka balaka, iyang gi duol ang kadtong nag siga.

Kalit lang nag ka hinay-hinay ug dako ang kahayag, gikan sa gamay nga siga ni kalit rag misidlak nga ni lapaw pa sa iyang ulo. Nisilaab kini ug pag-ayo nga hayag kaayo nga dili pariha sa ordinaryo nga kalayo. Ang siga init kaau kay naa kini sa iyang atubangan.

 Nahadlok na gyud siya ug pag-ayo. Ang iyang lawas murag ni gahi, dili makalihok, ug bug-at Ang iyang pamati sa dughan. Gusto siya mohilak ug mangayo ug tabang, pero walay tingog na mo gawas sa iyang baba Kay kung mo tingog siya mahimu kuno kining porma sa tao nga nag kalayo ug basin gukdon nuon kini siya. Nya ang iyang dughan nagboto-boto sa ka balaka

Nidagan siya kutob sa iyang makaya. Ang iyang tsinelas nagpagang sa yuta ug hapit kini madam-ag, ang iyang mga kamot nagkurog, ug wala na siya mo lingi. Ang iyang naasa huna-huna Kay maka uli nga safe pero ang iyang singot nag tulo tulo na sa iyang agtang padulong sa aping, ug ang iyang gininhawa nagkalisud. Nidagan siya ug kusog padulong sa ilang balay nga murag Ang dalan Kay walay ka humanan.

Pagka abot niya sa ilang balay dali dali siyang misulod sa ilang balay, gi hanggak, basa sa singot ug bugnaw iyang mag kamot. Natingala iyang ginikanan pag abot niya. Sa tunga-tunga sa iyang pagginhawa, iyang gi istorya ang tanan nahitabo.

Naminaw lang ang iyang ginikanan, ug nag tinan-away sa usag usa nga naay sagol nga kabalaka ug pagkatawa sa ilang nawong. Sukad adto, dili na mo lakaw si Rosanna ug siya ra usa sa gabie, Kong naay baylehan Dili na sya mo apil ug walay kiyong niya. Ug mamati na siya saiyang ginikanan.

SLEEP OVER MGA DILI MALIMTAN NI ROSANNA

(WAKWAK)

Si Rosanna usa lang ka ordinaryong dalagita sauna, gi ila Siya nga grabi ka friendly. Sa iyang panahon sa high school, naa siyay suod kaayo nga higala, nga iyang

gitan-aw nga murag igsuon. Sa ilang pagkahigala dako ilang pagsalig sa usag-usa.

Usa ka hapon, giimbitar siya sa iyang higala nga adto matulog sa ilang balay. Nalipay si Rosanna sa maong ideya Kay best friend niya kini dali ra siyang ni sugot, wala man lang nagpahibalo sa iyang ginikanan. Human sa klase, diretso silang duha nanguli sa balay sa iyang higala. Pag-abot nila, ni amin sa Rosanna sa ginikanan sa iyang higala. Buotan kaau ang pag tan-aw ni Rosanna sa mga ginikanan ug gi pa sulod siya sa ilang balay.

Nagdagan ang hapon nga malinawon. Gihuman nila Ang ilang mga buluhaton sa eskwela pariha anang ilang mga assignments, nagtabang sa mga gamay nga buhatonon sa balay, ug nagchika-chika. Wala’y bisan unsang kabalaka ang tanan normal lang. Pag-abot sa kagabii, giimbitar siya sa pamilya nga magpanihapon uban kanila. Ang pagkaon simple ra pero lami, ug ang pamilya nagpakita ug respeto ug maayo nga pamatasan sa atubangan sa lamisa. Si Rosanna komportable ra kaayo, wala makabantay nga sa likod sa ilang pagkamaayo, naa diay misteryo nga nag hulat.

Paglabay sa mga pila ka Oras ug gabei nang dako, Si Rosanna natulog sa parehas nga kwarto sa iyang higala. Ang tanan tao nangatulog na kay hilom na ang palibot.

Naka mata si Rosanna sa tunga-tunga sa kagabion, pag lingi niya sa pikas iyang nabantayan nga wala na sa iyang kiliran ang iyang higala. Ni bangon siya para mo adto ug kasilyas kay mangihi ug pangitaon iyang higala.

Samtang ni naog siya sa hagdanan, nadungog niya nga naay nag istorya istorya sa kusina. Hinay-hinay siyang miduol ug didto, iyang nakita nga naay nag aso nga murag naay nag hikay nglya naay gipa bukal nga tubig sa dakong kaldero. Nagtago siya sa kilid ug nakita niya nga naay gi lalisan ang iyang higalan ug ang ginikanan.

Samtang na minaw siya pag-ayo sa kilid, iyang nadunggan nga siya diay gi istoryahan. Gi planohan nila kung unsaon siya dauton ug himoon nga pagkaon.

Didto niya nasabtan nga ang ginikanan sa iyang higala dili diay ordinaryong tawo, apan mga wakwak diay sila.

Nangulba su Rosanna ug pag-ayo ug gusto na niyang mo uli ug mo dagan. Nabantayan pud niya nga ang iyang higala Kay murag naglibog ug nagduhaduha, dili ganahan sa plano sa iyang ginikanan. Sa iyang nadunggan, klaro nga ang iyang higala gusto siyang protektahan, ug Wala ni uyon sa ilang plano kay basin ug siya ang pangitaan sa ginikanan ni Rosanna ug mawala kini.

Ni balik si Rosanna sa kwarto nga walay tingog nga ma dungan, nakulbaan Siya nga kahilakon ug wala kabalo unsay buhaton. Mihigda siya ug nagpa atik-atik ug tulog.

Wala gyud siya nakatulog hangtod buntag kay nag bantay basin siyay patyon, nagpaabot nalang sya nga mo abot Ang kabuntagon.

Pag tingog sa manok, dali siyang nilakaw sa balay, nag walay pananghid sa iyang higala. Nag baktas ra siya pa-uli sa ilang balay nga ang huna-huna ang kadtong na hitabo gabie. Pag-abot niya sa ilang balay, mihilak siya pag-ayo. Nasuko ang iyang ginikanan kay wala siya mangayo ug permiso, apan wala gyud niya maistorya ang tinuod nga nahitabo Kay ma hadlok siya.

Wala siya mo sulod ug skwelahan mga pila ka adlaw kay naglikay siya sa iyang higala. Ang iyang na sinatian kay nagbilin sa iya ug leksyon na Dili mag pataka ug laag-laag nga Wala ma sweto sa tao.

Ug hangtod karun Ang iyang na sinatian iyang gi himu ug example para sa iyang mga apo nga dili gyud magpa taka-taka ug laag ug biskan asa nga Lugar ug wala ma sweto Kay wala kita maka balo sa mga kina-iya sa tao. Ug kung mo laag man dapat gyud na magpa hibalo sa ginikanan kay sila nakabalo sa unsay maayu ug dili maau nga buhaton.

• ANG MGA KASINATIAN UG MGA PAGTUO NI VIRGINIA NGA NAGPABILIN PA HANGTOD KARUN

                                   

Kini nga ethnograpiya nag istorya sa mga kasinatian, ug mga tradisyonal nga pagtuo ni Virginia Manulat. Sukad pa sa iyang pagkabata ug hangtod karon nga siya tigulang na, padayon gihapon niyang gituohan ang mga istorya sa mga dili ingon nato o kanang mga dli ma kit-an ug mga tinuohan nga iyang namana gikan sa iyang mga ginikanan ug katigulangan.

(ENGKANTO)

Sa batan-on pa si Virginia, naa siyay silingan nga magti-ayon sa Coyago. Ang bana sa babae usa ka mangingisda nga permi mangisda sa dagat matag gabii, samtang ang iyang asawa magpabilin ra sa balay mao ra isa. Kadugayan, nabantayan sa mga silingan nga ang babae murag mo kirig ug mo sulirap ang mata, mo lagom ang kolor sa nawong, ug usahay pud mag kurog kurog nga murag na kurentihan. Sumala ni Virginia, nakabati sila nga ang babaye gipanguyaban diay sa usa ka kapre, usa kini ka dako, itom ug nag nagapuyo sa mga dakong kahoy sama anang mga balete o acacia. Kada moabot ang kapre, ang babaye kalit nga mo kurog, mo lagom ang nawong ug maglisod ginhawa. Bisan wala kini makita sa mata, mahibal-an nga anaa na kini kay mo-react ang babaye ug kalit. Ingun pa ni Virginia, kung mo lagom ang iyang nawong pasabot ana nga naa na gyud ang kapre. Tungod sa kahadlok ug kakuyaw, nag tawag ang mga silingan ug mga paryente ug usa ka albularyo aron pag-ayo sa babae Kay dugay-dugay kini nga gi antos sa babae. Gisugdan siya ug pagtambal pinaagi sa mga orasyon ug ritwal. Human sa pipila ka adlaw, niana si Virginia nga nibalik ang normal nga panglawas ug naulian ang babae ug wala na usab ang mga kuyaq nga panghitabo.

(KAPRE)

Ang maguwang nga igso-on ni Virginia nakasinati sab ug lahi nga klase sa espiritu, dili kapre, pero usa ka engkanto nga puti. Matod pa ni Virginia, ang engkanto magpa kita pinaagi lamang sa damgo. Sa iyang damgo, gi-ingnan siya sa engkanto nga mosakay sa usa ka puti nga van ug gidala siya padulong sa usa ka lugar kung asa ang dakong kahoy ug mao kini ang balete ug mao Ang teretoryo sa mga engkanto nga puti. Didto, gitagaan siya ug luto nga kolor violet nga gi tawag ug tapul, ug uban pang mga pagkaon, nya giingnan sya nga mokaon. Pero nakabati siya ug kahadlok ug wala niya gi dayun ug kaon ang mga pagkaon. Matod pa ni Virginia, kung mokaon ang tawo sa pagkaon nga gihatag sa engkanto, dili na gyud siya makabalik sa kalibutan sa tawo ug puyo na siya sa kalibutan sa mga espiritu. Pagmata sa iyang igso-on, nabati niya ang kaluya. Human niadto, wala na siya gipa damgo pang-usab, apan mga pila ka bulan ang nilabay, naburos kini. Pagkatawo sa bata, dakong katingalahan nga puti ang buhok, kilay, ug pilok niini. Mao ang giingon sa uban nga mao kana ang timaan nga ang amahan sa bata usa ka engkanto nga puti.

(MGA PAGTUO)

Daghan sab ug mga tinuohan si Virginia nga iya gihapon ginasunod ug gi tuohan hangtod karon. Kini mga tinuohan nga gikan pa sa iyang mga ginikanan ug katigulangan, nga nag pamatuod sa pag respeto, ug pagtoo sa mga dili makita. Kay ingon pa nila Dili ra kita Ang tao sa kalibutan. Usa sa iyang mga gituohan mao ang dili ma nilhig sa gabii kay mawala ang grasya sa balay. Kung kinahanglan gyud nga maglimpyo, dili kinahanglan nga ilabay sa gawas ang abog o hugaw, ibutang ra sa daplin ug ilabay pagka buntag. Ang pagpanilhig sa gabii kay dili maayo o walay Nada ingon pa nila, kay mo gawas ang mga grasya.

Kung aduna pud namatay sa pamilya. Dili pwede maligo samtang anaa pa ang patay sa balay, ug kinahanglan tabunan ang mga salamin aron dili makapakita ang espiritu sa namatay. Dili usab pwede mag nilhig o manghinlo sa balay hangtod wala pa ma lubong kay nagapasabot kini nga makasamok sa kalinaw sa kalag. Ug kung mo agi sa mga dapit nga walay tawo, pariha anang sa sapa, kakahuyan, o dalan nga ngitngit. Ginabuhat niya ang pag-ingon og “tabi-tabi po, agi rako” aron mangayo og permiso sa mga dili makita nga espirito nga dili siya hilabtan o buyagan. Para sa iya, paagi daw kini aron malikayan ang sakit o disgrasya nga buhaton sa mga espiritu ug para dili daw masuko ang engkanto nga nag puyo didto nga dapit.

Ang mga bisaya nga pagtuo kay napabilin gihapun karun, Ang mga istorya sama anang mga dili ingon nato kay naa pa gahapun labi na sa mga katigulangan. Bisan ang uban wala maka kita ani pero naga tuo sila pina-agi sa mga sulti sa mga karaan ug labi na nasa mga bukid na lugar.