ANG MGA PAGTUO SA MGA BISAYA SA ESPIRITUHANONG KALIBUTAN

Lorry Jean R. Gumapak

Grade 12 - Sartre

DILI SAMA KA NATO NGA MGA TAO NGA IYANG NASINATIAN

Matud pa ni Renie Gumapak Sr., nga akong amahan, singkwentay otso na katuig nga gapuyo dris brgy. Tagbongabong, usa ka mag-uuma karon, gikan pa sa una makasinati na jud siyag mga dili ingon nato nga gitawag ug ti-aw nga mga nilalang, ug dili sama ka nato nga mga tao. Ug anad nasab siya ug ang iyang mga igsuon sa mga ingon ana tungod kay manambalay lge ang ilang amahan nga akong lolo.

Nagpuyo sila sa iyang asawa (akong inahan) tunga sa basakan. Dghan sab ug mga punuan sa kilid sa payag.

Isa ka gabie ana, samtang nangatulog sila sa iyang asawa, buwanong dako, aduna silay nadungog nga mga tingog sa gawas, nga matud pa niya wala man untay mga tao kay lagi sila raman ang namuyo didto. Gitugtugan sila gamit ang kawayan, nga gi-haranahan sila, ug aduna sab silay nadungog nga mga tingog sa mga bata nga gaduwa-duwa silag sentro. Nagsinggit-singgit kini nga arang lipaya.

Apan sa paggawas sa akong amahan, kalit mang nihilom ang palibot, ug wala kiniy nakita bisag usa man lang ka bata didto, ug nanglimbawt ang balhibo sa akong amahan. Anang higayona, nibalik na lang pud ug sulod sa payag akong amahan, ug didto niya nahimatngon nga ti-aw jud tong dapita.

Bisan sa iyang mga nasinati, usa ra gyud iyang masampit nga pulong aron pang-abog sa panuway. Dungag pa sa akong amahan, ang Salmo 91 hangtud 99 mao ang pinakagamhanan nga pulong nga imong i-ampo pang-abog sa panuway. Ug bisan usa ka ti-aw nga tingog, wala kay madungog, ug mahimong hilom ang imong palibot niini.

Ang kasinatian sa akong amahan, nagpakita sa padayon nga pagtuo sa mga Bisaya sa mga espiritu nga nagpuyo sa kalasangan ug kabukiran. Ang paggamit sa mga pulong sa ginoo sa Biblia isip panalipod nagpasabot sa paghiusa sa tradisyunal nga pagtuo ug Kristohanong pagtuo. Kini nagpamatuod nga bisan sa modernong panahon, buhi gihapon ang espirituhanong panlantaw sa mga tawo sa kabukiran o kalasangan.

SANTILMO

Usa pud sa iyang nasinatian kay ang pagkakita mismo sa gitawag nga Santilmo. Matud pa sa akong amahan, usa kini ka kalabira nga galakaw-lakaw ug gakayu kini, mag-ulpot-ulpot ug mani-aw sa atoa nga mga tao, ug mas mo gara pa kini pag mo-ulan igka gabii.Ingon pas akong amahan, ang santilmo usa na siya ka espiritu nga wa mahimotang espiritu, galakaw-lakaw kini, ug kung asa siya galakaw-lakaw, didto pud siya nabugtuan ug kinabuhi.

Tuod man, hilig kini mosaka sa mga kahoy na atipo. Ang maong dapit nga puno ug mga kahoy ug ngitngit nga palibot, dili na jud angay katingalahan nga dili mahimong ti-aw. Dugang pa niya, kasagaran sa mga Santilmo gipatay sila nga gipangtigbas o giluba, nya kung dili masunog ang ilang dugo, mag-Santilmo sila.

Atong gabi-una, iyang nasinati ang kahadlok ug nanglimbawt iyang mga balhibo tungod sa maong hulagway nga nakita. Sumala paa akong amahan magsindi ra daw kag posporo aron mawagtang ang sumpa sa Santilmo.

Apan paras iyaha, usa kini ka panuway nga dapat isalibway, ug ipamulong lamang ang Salmo 91 hangtud 99 aron tanang panuway magpalayo ug mohilom ang palibot.

Ang kasinatian sakong amahan bahin sa Santilmo nagpasabot sa padayon nga pagtuo sa mga bisaya sa mga espirituhanong kalibutan. Nagpasabot kini sa kahadlok ug pagrespeto sa mga dapit nga gituohan nga adunahan sa espiritu. Ang paggamit sa pulong sa ginoo nagpakita sa panaghiusa sa tradisyunal nga pagtuo ug Kristohanong pagtuo isip pamaagi sa pagsalikway sa dautan ug pag-ampo.

SIGBIN

Ang akong ig-agaw nga si Reyjie Gumapac, 26 anyos ug ulitaw, nagpuyo sa Brgy. Tagbongabong. Adunay usa ka higayon nga nakakita siya ug Sigbin samtang nagbalhin siya ug baka sa daruhan atong gabi-una, kay lagi ulan-ulan man. Kini siya nga pagkatao kay anad na sa mga espirituhanong binuhat, kay ang among apohan usa man ka mananambal, ug nagapuyo sab sila sa bukid-bukid.

Sumala pa sa akong ig-agaw, daku daw kaayo ang dunggan sa Sigbin ug bawg kini. Mugbo ang tiil sa iyang unahan apan dagko ang tiil sa kinaiwitan. Uga ang pamanit, kunot-kunot, ug taas ang simod ug ikog. May balhibo kini pero nipis ra kaayo.

Matud pa niya, duha daw ka klase ang Sigbin ang buotan ug ang dili buotan. Ang buotan kuno nagpuyo sa kalasangan ug mga gulay ra daw ang ginakaon, labi na ang kalabasa. Apan ang dili buotan, kini kuno ang mangaon ug mga hayop sama sa baboy, iring, iro, ug uban pa.

Aduna sab kunoy mga tag-iya ang Sigbin. Mga tao nga nay agud-agud. Ginahimo ra kuno nila kini nga alaga o suluguon, tungod kay tuohan nga pampaswerte ug pampataas sa kinabuhi. Tuod man, kung mapatay nimo ang Sigbin, kinahanglan nga hipuson ug tarong ang mga bukog niini kay pangitaon kini sa tag-iya ug buuhon pagbalik gamit ang ilang agud-agud.

Atong gabi-una, normal na lang sab sa iya ang makakita, kay kalabasa man sab ang gipangita ug wala daw kini nanghilabot. Bisan pa niana, naa gihapoy pagpanglimbawt sa balhibo.

Ug mahitungod aning sigbin, nagpamatuod nga buhi pa gihapon ang tradisyunal nga pagtuo sa mga Bisaya, diin ang kalasangan ug mga binuhat niini girespeto ug gihatagag kahulugan.

WOWOG

Sumala sa akong ig-agaw, usa ka gabii samtang siya padulong sa Calamba aron mo sa vigil sa among iyaan nga namatay, nakakita siya ug Wowog samtang naglakaw sa dapit nga hilit ug napalibotan sa mga kahoy nga kawayan. Ngitngit ang dalan ug ulan-ulan pa.

Ang Wowog, sumala sa ilang panulti, usa ka binuhat nga dili ingon nato, apan adunay gahom nga mabahin ang lawas. Ginatuohan nga kung gabii o buwanon, mobahin kini gikan sa hawak padulong sa tiil, ug magpabilin sa yuta samtang ang ubang bahin sa lawas pareha anang ulo, bukton, ug dughan. Molupad gamit ang dakong mga pako sama sa paniki. Ug mao sab ang nakita sa akong ig-agaw.

Matud pa sa akong ig-agaw ug sa among apohan, mangayo daw kini ug dugo, ilabina sa mga buntis, kay kaunon ang bata nga naa sa sulod niini.

Sa ilang tinuhuon, kung dili makabalik ang Wowog sa iyang ubos nga lawas pag subang sa adlaw, masunog kini ug mamatay. Mahadlok daw kini sa kahayag sa adlaw, ug aron mapugngan, pwede butangan ang lawas niini ug ahos, suka, o asin isip panagang.

Matud pa sa akong ig-agaw, wala gyud siya magdahom nga sa ingon atong orasa, mogawas ang Wowog, ug tungod niini, nahadlok siya ug nabalaka.

Ang kasinatian sa akong ig-agaw nagpakita nga buhi pa gihapon ang pagtuo sa mga Bisaya sa mga binuhat nga dili makita. Ang istorya sa Wowog nagpahinumdom nga bisan pa man sa kalamboan sa panahon, daghan gihapon ang nagatuo sa mga espirituhanong binuhatan.

Ang mga butang sama sa ahos, suka, ug asin dili lang tan-awon nga panagang, apan simbolo sab sa paglaom ug pagsalig sa tradisyunal nga paagi sa pagpanalipod. Ang istorya sa Wowog dili lang bahin sa kahadlok, apan usa sab ka pamaagi aron mapadayon ang kultura ug panulti-on sa mga katigulangan nga Bisaya.